Gazetecilik ayakta kalma mücadelesi veriyor

Köşe Yazısı

Yerel gazeteler bir şehrin hafızası, vatandaşın sesi ve kamuoyunun aynasıdır. Ancak bugün yerel basın, belki de tarihinin en zor dönemlerinden birini yaşıyor. Artan maliyetler, azalan gelirler, dijitalleşmenin getirdiği değişim ve ekonomik sıkıntılar, yerel gazeteciliği her geçen gün daha da zorlaştırıyor.

Peki, yerel gazeteler bu şartlarda nasıl ayakta kalacak? Gazeteciler haber peşinde koşarken kendi geçimlerini nasıl sağlayacak? Bir kentin sorunlarını gündeme taşıyan gazeteler kapanırsa, o kentin sesi kim olacak?

Bu soruların artık görmezden gelinmemesi gerekiyor.

Bir gazetenin arkasında büyük emek var

Dışarıdan bakıldığında gazete çıkarmak, birkaç haber yazıp sayfaları düzenlemek gibi görünebilir. Oysa işin arka planında büyük bir emek, zaman ve maliyet vardır.

Gazetecinin sahaya çıkması, haber kaynaklarına ulaşması, gelişmeleri takip etmesi, fotoğraf çekmesi, haberleri doğrulaması ve bütün bunları okuyucuya ulaştırması gerekir. Baskı giderleri, kâğıt maliyetleri, personel ücretleri, ulaşım masrafları ve diğer işletme giderleri de cabasıdır.

Üstelik bütün bu çalışmaların karşılığında elde edilen gelir, çoğu zaman giderleri karşılamaya

yetmemektedir.

Özellikle küçük şehirlerde yayın yapan yerel gazeteler, sınırlı reklam gelirleriyle ayakta kalmaya çalışıyor. Büyük medya kuruluşlarıyla aynı ekonomik şartlarda mücadele edemeyen yerel basın, çoğu zaman kendi imkânlarıyla varlığını sürdürme mücadelesi veriyor.

Gazetecilik yalnızca haber yazmak değildir; aynı zamanda büyük bir ekonomik mücadeledir.

Yerel basın neden yalnız bırakılıyor?

Yerel gazeteler, şehirlerin gelişimine katkı sunan, vatandaşın taleplerini gündeme getiren ve kamuoyunu bilgilendiren önemli kurumlardır. Buna rağmen yerel basının ekonomik sorunları çoğu zaman yeterince konuşulmuyor.

Bir şehirde yeni bir yatırım yapıldığında, bir belediye hizmet sunduğunda veya önemli bir etkinlik düzenlendiğinde bunun kamuoyuna duyurulması istenir. Ancak sıra yerel gazetelerin yaşadığı ekonomik sıkıntılara geldiğinde aynı hassasiyet her zaman gösterilmiyor.

Burada kimseye ayrıcalık tanınmasını istemiyoruz. İstenen şey, yerel basının emeğinin görülmesi ve sürdürülebilir bir yayıncılık ortamının oluşturulmasıdır.

Kamu kurumları, belediyeler, iş dünyası ve sivil toplum kuruluşları yerel basının kent için taşıdığı önemi daha fazla dikkate almalıdır. Mevzuata uygun, şeffaf ve adil ilan-reklam uygulamaları, yerel gazetelerin ekonomik varlığını sürdürmesine katkı sağlayabilir.

Ancak yerel gazetelerin gelir kaynakları da çeşitlenmeli, yalnızca belirli kurumların veya işletmelerin desteğine bağlı bir yayıncılık anlayışından uzaklaşılmalıdır.

Zonguldak’ın sesi kısılmamalı

Zonguldak, emeğin, madenciliğin ve alın terinin şehridir. Bu kentte yıllardır yaşanan gelişmelerin, toplumsal meselelerin ve vatandaşın beklentilerinin kamuoyuna aktarılmasında yerel basının önemli bir yeri vardır.

Gerçekler konuşulmazsa, toplumun sesi kim olacak?

Basın, bir toplumun gözü, kulağı ve sesidir. Halkın yaşadıklarını dile getiren, sorunları gündeme taşıyan, yapılan yanlışları sorgulayan ve kamuoyunu bilgilendiren en önemli kurumlardan biridir. Peki, bir gün basın susarsa ne olur?

Sorunlar konuşulmaz, haksızlıklar gündeme gelmez, vatandaşın sesi duyulmaz. Yanlışlar karşısında sorular sorulmadığında, doğruya ulaşmak da zorlaşır. Çünkü basın yalnızca haber yapan bir meslek grubu değil, aynı zamanda toplumun hafızasını oluşturan önemli bir güçtür.

Basın susarsa, sessizlik büyür.

Bir mahallede vatandaşın sorunu varsa, bir esnafın derdi varsa, bir işçinin hakkı yeniyorsa ya da kamuoyunun cevap beklediği sorular bulunuyorsa bunların dile getirilmesi gerekir. Basının görevi, bu sorunları görmezden gelmek değil; araştırmak, doğrulamak ve kamuoyuna aktarmaktır.

Elbette her iddia haber değildir. Her duyum gerçek kabul edilemez. Gazetecilik; araştırma, belge, doğruluk ve sorumluluk ister. Ancak gerçekler ortaya konulduğunda, bundan rahatsızlık duyulması gazeteciliğin değerini ortadan kaldırmaz.

Basın özgür olmalı, gazeteci korkmadan soru sorabilmeli!

Gazetecinin görevi birilerini memnun etmek, birilerinin gönlünü hoş tutmak ya da güçlü olanın yanında durmak değildir. Gazetecinin öncelikli sorumluluğu kamuoyunu doğru bilgilendirmektir.

Basın, gerektiğinde eleştirir; gerektiğinde takdir eder. Yapılan doğru işleri de yanlışları da aynı sorumluluk anlayışıyla aktarır. Çünkü tarafsızlık, yalnızca eleştirmek değil, gerçeği olduğu gibi ortaya koyabilmektir.

Bir gazeteci soru sorduğunda hemen düşman ilan ediliyorsa, bir haber yapıldığında gazeteci hedef gösteriliyorsa, eleştiri kişisel bir meseleye dönüştürülüyorsa burada düşünülmesi gereken önemli bir konu vardır: Acaba sorulardan mı rahatsız olunuyor, yoksa soruların cevaplarından mı?

Unutulmamalıdır ki eleştiri, düşmanlık değildir. Soru sormak, suçlamak anlamına gelmez. Haber yapmak da tek başına bir tarafın karşısında olmak demek değildir.

Yerel basının sesi daha da önemlidir

Özellikle Zonguldak gibi kentlerde yerel basının ayrı bir önemi vardır. Çünkü yerel gazeteci, yalnızca büyük olayları değil, vatandaşın günlük hayatını da takip eder.

Bir mahallenin yol sorununu, bir esnafın ekonomik sıkıntısını, bir emeklinin geçim mücadelesini, bir işçinin beklentisini ve kentin geleceğini ilgilendiren konuları gündeme taşır.

Yerel basın, kentin hafızasıdır. Bugün yazılan bir haber, yarın o şehrin tarihine ışık tutabilir.

Bu nedenle yerel gazeteciliğin yaşaması, gazetecilerin emeklerinin karşılığını alması ve haberlerini baskı altında kalmadan hazırlayabilmesi büyük önem taşır. Ekonomik zorluklar, ilan gelirlerine bağımlılık, kişisel ilişkiler ve çeşitli baskılar gazeteciliğin hareket alanını daraltmamalıdır.

Ancak burada basına da önemli sorumluluklar düşmektedir. Habercilikte doğruluktan uzaklaşmamak, kişisel hesaplaşmaları haberin önüne geçirmemek ve kimsenin hakkını somut dayanak olmadan hedef almamak gerekir.

Çünkü özgür basın kadar, sorumlu basın da toplum için vazgeçilmezdir.

Susmak mı, konuşmak mı?

Basının susması yalnızca gazetelerin sayfalarının boş kalması demek değildir. Asıl tehlike, sorulması gereken soruların sorulmaması, konuşulması gereken konuların görmezden gelinmesi ve vatandaşın kendisini yalnız hissetmesidir.

Demokrasilerde basının görevi, kimseyi peşinen suçlu ilan etmek değil; gerçeklerin ortaya çıkmasına katkı sunmaktır. Bunun yolu da özgürlükten, hukuktan, şeffaflıktan ve karşılıklı saygıdan geçer.

Bir şehirde basın özgürce çalışabiliyorsa, vatandaş sorunlarını dile getirebiliyorsa ve yöneticiler eleştirilere açık olabiliyorsa toplumun sorunlarını çözme imkânı da güçlenir.

Çünkü gelişmenin yolu, sorunları saklamaktan değil, onları doğru tespit edip çözüm aramaktan geçer.

SON SÖZ

Basın susarsa yalnızca gazeteciler susmuş olmaz; haber bekleyen vatandaşın, derdini anlatmak isteyen esnafın, hakkını arayan işçinin ve sesini duyurmak isteyen herkesin sesi zayıflar.

Basın ne birilerinin çıkarına hizmet etmeli ne de kişisel hesaplaşmaların aracı hâline gelmelidir. Basın; gerçeğin, hukukun, kamu yararının ve toplumun doğru bilgiye ulaşma hakkının yanında durmalıdır.

Çünkü güçlü basın, güçlü toplumun önemli dayanaklarından biridir.

Ve unutulmamalıdır:

Bir toplumda sorular sorulamıyorsa, sorunlar konuşulamıyorsa ve gerçekler özgürce yazılamıyorsa, en çok ihtiyaç duyulan şey daha fazla sessizlik değil, daha fazla cesaret, sorumluluk ve özgürlüktür.

Basın sustuğunda karanlık büyümesin diye, gerçeğin sesi her zaman duyulmalıdır.

HABER : YUSUF ÇOLAK

“KENDİ TAKDİRİDİR”

Erdem’in siyasi tercihine yönelik soruya yanıt veren Şimşek, parti değiştirme kararının belediye başkanının kendi iradesi olduğunu ifade etti. Ancak bu kararı siyasi etik açısından doğru bulmadığını belirten Şimşek, şu sözleri kullandı:

“Kendi takdiridir. Allah yolunu izini açık etsin, çarşısına pazar versin.”

“CHP’NİN OYLARIYLA SEÇİLİYORSUN”

Parti değişikliklerinin yalnızca kişisel bir tercih olarak değerlendirilmemesi gerektiğini savunan Şimşek, seçmen iradesine dikkat çekti.

CHP’nin desteğiyle seçilen bir belediye başkanının daha sonra başka bir siyasi partiye katılmasını eleştiren Şimşek, “Cumhuriyet Halk Partisi’nin oylarıyla seçiliyorsun, ondan sonra… Bu etik değil, hiç ahlaklı değil” ifadelerini kullandı.

SEÇİM KANUNUNDA DÜZENLEME ÇAĞRISI

Türkiye’nin siyasi geçmişinde kurulan partilere de değinen Şimşek, seçilmiş yöneticilerin görev süreleri içerisinde parti değiştirmelerine ilişkin yasal düzenleme yapılması gerektiğini dile getirdi.

Şimşek, “Türkiye’de 1946’dan sonra 12 parti kurulmuş ama hepsi mezarlıkta” sözleriyle siyasi partilerin geçmişine ilişkin değerlendirmesini paylaşırken, mevcut seçim mevzuatının bu açıdan yeniden ele alınmasını istedi.

SİYASİ TUTARLILIK VURGUSU

Açıklamasında İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Cemil Tugay’ın daha önce kullandığı ifadelere de atıfta bulunan Şimşek, siyasette verilen sözlerin ve sergilenen tutumların önemine dikkat çekti.

Cemil Tugay’ın “Beni eşim boşar, annem evlatlıktan reddeder” sözlerini hatırlatan Şimşek, siyasi tutarlılığa ilişkin eleştirisini “Siyaset riyakâr insanların işi” ifadesiyle sürdürdü.

Berhan Şimşek’in açıklamalarında, Tahsin Erdem’in parti değiştirme kararından hareketle seçilmiş yöneticilerin siyasi sorumlulukları, seçmen iradesi ve parti değişikliklerine ilişkin yasal düzenleme ihtiyacı öne çıktı.

KARTALKAYA BEYAZ ÖRTÜYLE KAPLANDI

Köroğlu Dağları’nda bulunan Kartalkaya Kayak Merkezi’nde etkili olan kar yağışı, kayak pistlerini, çam ağaçlarını ve tesislerin çatılarını beyaza bürüdü. Bölgede kar kalınlığının yaklaşık 5 santimetreye ulaştığı bildirildi.

YAYLALARDA KIŞ MANZARASI

Kar yağışı, Kartalkaya’nın yanı sıra Sarıalan ve Düvenlik yaylalarında da görüldü. Gerede ilçesindeki Arkut Dağı ile Aladağ bölgesinin yüksek noktalarında da karla kaplanan alanlar dikkat çekti.

SICAKLIKLAR SIFIRIN ALTINA İNDİ

Yüksek kesimlerde hava sıcaklığının sıfırın altında 1 dereceye kadar düşmesiyle yağmur yerini kara bıraktı. Özellikle dağlık bölgelerde etkili olan soğuk hava, ekim ayında kışın ilk görüntülerini oluşturdu.

SONBAHAR VE KIŞ AYNI ANDA

Bolu’nun alçak kesimlerinde sonbahar yaşanırken yüksek rakımlı bölgelerde kar manzaralarının ortaya çıkması, mevsimler arasındaki farklılığı gözler önüne serdi.

Ekim ayının ortasında gelen kar yağışıyla birlikte Bolu’nun yaylaları ve dağları beyaz örtüye kavuşurken, bölgede kış mevsiminin ilk işaretleri görüldü.

“SOKAKTAKİ VATANDAŞIN SORUNLARI ÇÖZÜLECEK Mİ?”

Gazetecilere yönelik uygulamaları ve siyasetçilerin tutuklanmasını eleştiren Ertuğrul, açıklamasında şu ifadeleri kullandı:

“Gazetecilere kelepçe takınca, ekranları karartınca, siyasetçileri tutuklayınca sokaktaki vatandaşın sorunları çözülecek mi?”

Ertuğrul, eleştirilerini sert sözlerle sürdürerek, “Lağımınız patladıkça baskıyı ve zulmü artırıyorsunuz.” dedi.

HUKUK GÜVENCESİNE DİKKAT ÇEKTİ

Hukuk kurallarının korunmasının herkes açısından önem taşıdığını vurgulayan Ertuğrul, başkalarının haklarının ihlal edilmesine sessiz kalınmasının gelecekte herkes için sonuçlar doğurabileceğini ifade etti.

Ertuğrul, açıklamasında şu uyarıda bulundu:

“Unutmayın, başkasının zulme uğramasını izlerken kuralları çiğnerseniz, yarın o çiğnediğiniz kuralların yokluğunda sizi koruyacak bir güvence de kalmaz.”

“TARİH, ZULME KARŞI SUSMAYANLARI YAZACAKTIR”

Açıklamasının sonunda haksızlıklar karşısında sessiz kalınmaması gerektiğini savunan Milletvekili Ertuğrul, sözlerini şu ifadelerle tamamladı:

“Tarih zalimleri değil, zulme karşı susmayanları yazacaktır!”

Ertuğrul’un açıklaması, basın özgürlüğü, siyasi haklar ve hukukun üstünlüğü konularındaki eleştirilerini gündeme taşıdı.

MİNİKLER TOHUMLARI TOPRAKLA BULUŞTURDU

Etkinlikte öğrenciler, ilk olarak tohumları yakından inceleyerek tohum ekiminin aşamaları hakkında bilgi aldı. Ardından kendi elleriyle tohumlarını toprağa eken minikler, bir tohumun zamanla nasıl fidana dönüşebileceğini uygulamalı olarak öğrendi.

HEM EĞLENDİLER HEM ÖĞRENDİLER

Program kapsamında düzenlenen eğitsel parkur etkinliğinde öğrenciler, çeşitli aktivitelerle keyifli vakit geçirdi. Çocukların doğayla etkileşimini artırmayı hedefleyen etkinliklerle orman sevgisi ve çevre bilincinin geliştirilmesine katkı sağlandı.

Etkinliğin sonunda öğrencilere günün anısına çeşitli hediyeler takdim edildi.

“DOĞAYI TANIYAN ÇOCUK, DOĞAYI SEVER”

Zonguldak Orman Bölge Müdürlüğünün sosyal medya paylaşımında, Orman Okulu etkinlikleriyle çocukların yalnızca sınıf ortamında değil, doğanın içinde de öğrenmelerinin hedeflendiği vurgulandı.

Paylaşımda, çocukların toprağa dokunmalarının, üretmeyi deneyimlemelerinin ve küçük yaşlardan itibaren orman sevgisi kazanmalarının önemine dikkat çekilerek şu ifadelere yer verildi:

“Çünkü biliyoruz ki; doğayı tanıyan çocuk, doğayı sever; doğayı seven çocuk ise onu korur.”

GELECEĞE YEŞİL BİR MİRAS

Orman Bölge Müdürlüğü, paylaşımını şu mesajla tamamladı:

“Bir tohum ektik, doğayı keşfettik, ormanı tanıdık, geleceğe umut bıraktık.”

Orman Okulu etkinliği, minik öğrencilere doğayla iç içe öğrenme deneyimi sunarken çevreyi koruma bilincinin erken yaşlarda geliştirilmesinin önemini bir kez daha ortaya koydu.

100 YETİŞTİRİCİ İÇİN DESTEK PLANLANDI

Proje ile süt üretiminde kullanılan ekipmanların geliştirilmesi ve yetiştiricilerin üretim faaliyetlerine katkı sağlanması amaçlanıyor.

Destek kapsamında 100 yetiştiricilik kontenjan öngörülürken, proje takviminde ekim ayı eğitim dönemi olarak yer alıyor.

EĞİTİM FAALİYETLERİ EKİM AYI TAKVİMİNDE

Proje kapsamında düzenlenmesi planlanan eğitimler, yetiştiricilerin süt sağım süreçleri ve ekipman kullanımı konusunda bilgilendirilmesi açısından önem taşıyor.

Destekten yararlanmak isteyen üreticilerin başvuru şartları, hak sahipliği ve makine teslim süreciyle ilgili resmî duyuruları takip etmesi gerekiyor.

ÜRETİCİLERİN GÖZÜ DESTEK SÜRECİNDE

Süt sağım makinesi desteğinin özellikle küçük ölçekli hayvancılık işletmeleri açısından önem taşıdığı değerlendirilirken, 100 yetiştirici için öngörülen desteğin uygulama süreci merak ediliyor.

Projenin başvuru koşulları, yararlanıcı listesi ve ekipmanların teslim tarihine ilişkin kesinleşmiş ayrıntılar, ilgili kurumun açıklamalarıyla netleşecek.

Bugün Zonguldak’ın merkezinden Ereğli’ye, Kozlu’dan Kilimli’ye kadar pek çok yerde zincir marketlerle karşılaşıyoruz. Vatandaş doğal olarak bütçesine uygun alışveriş yapmak istiyor. Kampanyalar, indirimler ve ürün çeşitliliği büyük marketleri cazip hale getiriyor. Ancak bu durum, sınırlı sermayeyle çalışan mahalle bakkalının rekabet etmesini her geçen gün zorlaştırıyor.

Bir bakkal düşünün… Sabah erkenden dükkânını açıyor, akşam geç saatlere kadar çalışıyor. Kirasını, elektriğini, vergisini ve diğer giderlerini karşılamaya uğraşıyor. Üstelik sattığı ürünlerden elde ettiği kazanç da her zaman yeterli olmuyor. Büyük marketlerin toplu alım gücü karşısında aynı fiyatları sunmakta zorlanan küçük esnaf, müşterisini kaybetmemek için bazen kazancından fedakârlık yapmak zorunda kalıyor.

Oysa mahalle bakkalı yalnızca alışveriş yapılan bir yer değildir. Yaşlı bir vatandaşın halini hatırını soran, çocuğun eksik parasını bazen önemsemeyen, komşusunun ihtiyacını bilen bir mahalle kültürüdür. Büyük marketlerde bulamayacağımız bu samimiyet, yıllardır mahalle yaşamının önemli bir parçası olmuştur. Bir bakkalın kepenk kapatması, bazen bir mahallenin hafızasından da bir parçanın eksilmesi demektir.

Elbette zincir marketleri suçlamak ya da vatandaşa nereden alışveriş yapacağını söylemek doğru değil. Geçim sıkıntısı yaşayan insanlar haklı olarak daha uygun fiyatlı ürünlere yöneliyor. Ancak küçük esnafın da rekabet edebilmesi için desteklenmesi gerekiyor. Esnafın giderlerini hafifletecek uygulamalar, yerel üreticilerle kurulacak iş birlikleri ve küçük işletmelerin güçlendirilmesine yönelik çalışmalar bu açıdan önem taşıyor.

Bir de meselenin geleceği var. Bugün mahalle bakkalı kapanırsa yarın aynı sokakta yeni bir esnafın dükkân açması ne kadar kolay olacak? Gençler kendi işini kurmaya cesaret edebilecek mi? Mahallelerimiz yalnızca büyük market tabelalarından mı oluşacak? Küçük esnafın ayakta kalması, sadece ticaretin değil, mahalle hayatının da devam etmesi anlamına geliyor.

Sonuç olarak Zonguldak’ta mahalle bakkallarının yaşadığı sıkıntıları görmezden gelmemeliyiz. Vatandaşın uygun fiyatlı alışveriş yapma hakkını korurken küçük esnafın da yaşama şansını artıracak çözümler üretmeliyiz. Çünkü mesele yalnızca bir dükkânın açık kalması değil, yıllardır mahalleleri birbirine bağlayan dayanışma kültürünün korunmasıdır. Bugün mahalle bakkalının ışığı sönerse yarın o sokakta sadece bir dükkân değil, bir parça komşuluk da eksilecek.

Zonguldak’ın coğrafi yapısını hepimiz biliyoruz. Dar yollar, dik yamaçlar, virajlı güzergâhlar ve yağışlı hava şartları… Özellikle Ereğli, Alaplı, Devrek, Çaycuma ve Gökçebey’in kırsal bölgelerinde ulaşımın ne kadar önemli olduğu ortada. Kuvvetli yağışların ardından bazı yollarda oluşabilecek heyelanlar, çökmeler ve su birikintileri vatandaşın günlük yaşamını doğrudan etkileyebiliyor.

Bir düşünün, köyde yaşayan yaşlı bir vatandaşın hastaneye gitmesi gerekiyor ama yol kapanmış. Bir öğrencinin okula yetişmesi gerekiyor ancak servis güzergâhı kullanılamıyor. Bir üretici yetiştirdiği ürünleri pazara götürmek istiyor fakat ulaşım sağlanamıyor. İşte köy yollarında yaşanan sorunlar yalnızca ulaşımı değil, sağlığı, eğitimi ve ekonomiyi de etkiliyor.

Elbette aşırı yağışlar ve heyelanlar her zaman tamamen önlenemeyebilir. Ancak riskli bölgelerin önceden belirlenmesi, yol kenarlarındaki su tahliye kanallarının temizlenmesi, menfezlerin kontrol edilmesi ve heyelan tehlikesi bulunan noktalarda gerekli çalışmaların yapılması büyük önem taşıyor. Önemli olan yalnızca kapanan yolu yeniden açmak değil, aynı yolun bir sonraki yağmurda tekrar kapanmaması için çözüm üretmek.

Afet anlarında sahada görev yapan İl Özel İdaresi ekiplerinin ve diğer kurum çalışanlarının emeğini de unutmamak gerekiyor. Ancak köy yollarındaki sorunlara yalnızca afet yaşandığında müdahale edilmesi yeterli değil. Özellikle kış ayları ve yoğun yağış dönemleri öncesinde bakım çalışmalarının yapılması, alternatif ulaşım güzergâhlarının planlanması ve vatandaşların olası yol kapanmalarına karşı bilgilendirilmesi gerekiyor.

Şehir merkezinde kapanan bir yol için çoğu zaman başka bir güzergâh bulunabilir. Ancak bazı köylerde tek bağlantı yolunun kapanması, vatandaşın dış dünyayla ulaşımının ciddi biçimde aksaması anlamına gelebilir. Bu nedenle kırsal yolların güvenliği ikinci planda görülmemeli. Köyde yaşayan vatandaşın hastaneye, okula ve işine güvenle ulaşabilmesi de en az şehir merkezindeki ulaşım kadar önemli.

Sonuç olarak Zonguldak’ta sel ve heyelanlarla mücadele ederken köy yollarını da öncelikli konular arasında değerlendirmek zorundayız. Çünkü yol kapanınca yalnızca trafik durmuyor; bazen bir hastanın hastaneye ulaşması, bir öğrencinin eğitimi, bir üreticinin geçimi de aksıyor. Yağmurun ne zaman yağacağını kontrol edemeyiz ama vatandaşın her yağmurda yolda kalmaması için gerekli önlemleri alabiliriz.